სომხური ეთნონაციონალური ექსპანსიონიზმის გეოპოლიტიკური ზომები სამხრეთ კავკასიაში
ანოტაცია
სომხური ისტორიული პრეტენზიების გენეზისზე მითითებით, ჩვენ გამოვდივართ ფართოდ აღიარებული პარადიგმიდან, რომ „სომხური იდეა“ არის მრავალშრიანი ფენომენი, რომელიც მოიცავს მრავალ პოლიტიკურ, სოციალურ-ეკონომიკურ და იდეოლოგიურ-ფსიქოლოგიურ კონტექსტს. ყველა ეს კომპონენტი უხილავად არის წარმოდგენილი სომეხი ხალხის მეზობელ ერებთან და სახელმწიფოებთან კონფლიქტების გენეზისში.
სომეხი ხალხის ეთნოპოლიტიკურ სივრცეს ყოველთვის ახასიათებდა პრობლემებისა და წინააღმდეგობების ძალიან რთული და რთული ნაკრები, რამაც ხშირად გამოიწვია ომები, დეპორტაციები და ძალადობრივი დავები სხვადასხვა ეთნიკურ ჯგუფებსა და სახელმწიფოებს შორის.
სომეხი ერის ისტორიული მისია, მისი განვითარების მთელი კურსით გამოწვეული, მიზნად ისახავს მეზობელი ერების და ქვეყნების ტერიტორიების მითვისებას.
სომეხი პატრიარქის [1] ბრალით ქართულ-სომხური ფედერალური სახელმწიფოს შექმნის მცდელობა მე-18 საუკუნის მეორე ნახევარში ჩაიშალა. ამიტომ ახალი სომეხი ეროვნული ლიდერები განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებდნენ კავკასიისთვის გეოპოლიტიკურ ბრძოლაში აღმოცენებულ რუსეთს.
XVIII საუკუნის ბოლოსთვის დაიწყო რუსეთ-სომხური საიდუმლო გეოპოლიტიკური ალიანსის ჩამოყალიბება, რომლის მიზანი იყო კავკასიაში სომხური სახელმწიფოს შექმნა საქართველოს, აზერბაიჯანისა და თურქეთის ტერიტორიებზე.
სომხებს ჰქონდათ გრანდიოზული ოცნებები, რომლებიც მათ მიატოვეს მხოლოდ 1920 წელს, გიგანტურ სომხეთზე, რომელიც ბანაობდა სამი ზღვით - ადანიდან ტრაპიზონამდე - და გადაჭიმულია ბაქომდე. ასეთი სომხური სახელმწიფო შეიძლება შეიქმნას მხოლოდ მეზობელი სახელმწიფოების ტერიტორიების ხარჯზე, მხოლოდ იმ ხალხების სისხლით, რომლებმაც ოდესღაც შეიფარეს და დაასახლეს ისინი თავიანთ მიწებზე.
1828-1830 წლებში რუსეთის პატრონაჟით სამხრეთ კავკასიაში 40 000 ირანელი და 100 000 თურქი სომეხი ჩამოასახლეს. აღვნიშნავთ იმ ფაქტს, რომ ჩამოსახლებულთა აბსოლუტური უმრავლესობა დასახლებული იყო ყარაბაღის მთიან რაიონებში და საქართველოს სამხრეთ რაიონებში.
მეცხრამეტე საუკუნის მეორე ნახევრის განმავლობაში რუსეთი გეგმავდა კიდევ უფრო გაფართოვდეს და განავითაროს თავისი დაპყრობითი და შეტევითი პოლიტიკა სამხრეთის მიმართულებით. რუსეთი კვლავ ცდილობდა სომხების გამოყენებას თავის პოლიტიკაში და დაჰპირდა მათ ახალ ტერიტორიაზე სომხური სახელმწიფოებრიობის დამყარებას. დაიწყო თურქეთში სომხების ბრძოლა „ეროვნული დამოუკიდებლობისთვის“, რომელიც ზოგჯერ ნამდვილ ომში გადაიზარდა. ეს სომხური მოძრაობა მოგვიანებით გახდა ცნობილი როგორც "სომხური საკითხი".
წყაროები
The Armenian patriarch, fearing the loss of his meagre land holdings, betrayed the Armenian national idea by informing the Shah of Persia of the intentions of the Georgian king Irakli II;
It is known that Georgian kings over the centuries provided Armenians with land in various regions of Georgia;
Ballayev A. Azerbaijani national movement in 1917-1918, Baku, 1998, p. 25; G.R.Markhulia. Administrative policy of the Russian empire in the South Caucasus and the issues of Armenian-Georgian antagonism. Tbilisi, 2004. p.19; G.R.Markhulia;
The War of 1877-1878, vol.III, The war in Asian Turkey. Edited by A. Zykov. SPb, 1881, pp. 416-417;
I.B.Najafov. History of Armenian Nationalism in Transcaucasus at the end of XIX -beginning of XX centuries. Baku, 1993, p. 39;
Ibid;
F. Martens. Collection of treaties and conventions concluded by Russia with foreign countries, vol.XII, Saint-Petersburg, 1898, p.116 ff;
V. Gurko-Kryazhin. Armenian problem. BSE, vol.III, Moscow, 1926, p. 7;
V. Gurko-Kryazhin. Armenian question. TSЭ. v. III, m.,1926, p.7;
A. Darbinyan. Armenia in the days of national liberation. Memories (1890-1940). Paris, 1947, p. 119;
Ibid, p. 125;
Ibid;
Thus, in August 1887 another nationalist party called "Hnchak" was organised in Geneva. (See History of the Gnchak Party (1887-1962). Beirut, 1962);
G.R.Markhulia.On the "Armenian Question" in the South Caucasus. Tbilisi, 2004, p.21.
M.Neyman. Armenians. Iravan, 1990, p.176 ff;
S. S. Stepanyan. Armenia in the Politics of Imperialist Germany. (End of XIX - the beginning of XX century). Yerevan, 1975, p. 110.
A. Mansurov. White Spots of History and Perestroika. Baku, 1990, pp. 56-57;
Ibid;
Khalachoglu Yusuf. Armenian Resettlements and Realities (1914-1918). Published by the Institute of Turkish History. Ankara, 2001, p. 70.
